Odkryj sztukę i naukę naszych emocji

Odkryj sztukę i naukę naszych emocji

Inteligencja emocjonalna z perspektywy poliwagalnej.

Psychology Today, 20 lutego 2025 r. Michael R. Allison

Najważniejsze punkty:

• Emocje wyłaniają się ze stanów autonomicznych, gdy mózg integruje odczucia płynące z ciała, sygnały z otoczenia oraz nasze wcześniejsze doświadczenia.
• Neurocepcja wykrywa bezpieczeństwo i ryzyko, kształtując stany autonomiczne oraz wpływając na emocje i zachowanie.
• Inteligencja emocjonalna to zdolność rozpoznawania i regulowania zmian fizjologicznych leżących u podłoża naszych emocji.

To, jak doświadczamy i wyrażamy emocje, wynika ze zmian w naszych stanach fizjologicznych, które często odczuwamy jako doznania w ciele. Możemy zauważać zmiany rytmu serca, sposobu oddychania, aktywności metabolicznej, procesów trawiennych, temperatury ciała lub napięcia mięśni, ale nie zawsze jesteśmy ich świadomi.

Te zmiany w ciele zachodzą na skutek dynamicznych zmian w autonomicznym układzie nerwowym (AUN), który odpowiada za utrzymywanie homeostazy oraz zarządzanie naszymi reakcjami na warunki wewnętrzne, zewnętrzne i relacyjne. Pień mózgu odgrywa kluczową rolę w kierowaniu tymi autonomicznymi dostosowaniami, regulując sposób rozdzielania zasobów fizjologicznych na podstawie neurocepcji.

Odruch neuronalny

Neurocepcja nie jest konkretną strukturą ani mechanizmem w mózgu. Jest konstruktem zdefiniowanym przez Teorię Poliwagalną, który opisuje złożone procesy neuronalne obejmujące sprzężenia zwrotne między mózgiem, ciałem i układem nerwowym. Procesy te nie obejmują percepcji, świadomej oceny przyczynowości ani intencjonalności.

Zgodnie z Teorią Poliwagalną w obrębie pnia mózgu znajdują się skrypty neuronalne regulujące podstawowe mechanizmy przetrwania. U ludzi i innych ssaków społecznych skrypty te są uruchamiane przez wyższe struktury mózgowe, które przetwarzają informacje poza naszą świadomością.

Pod względem funkcjonalnym neurocepcja jest nieustannym, cyklicznym, dwuetapowym procesem, który wykrywa sygnały bezpieczeństwa i ryzyka oraz dostosowuje stany autonomiczne na podstawie interpretacji tych sygnałów. Powstały w ten sposób stan wpływa następnie na kolejny etap wykrywania. Proces ten przebiega głównie poza świadomą uwagą i kontrolą.

Neurocepcja działa szybko i odruchowo, rozpoznając sygnały bezpieczeństwa, niebezpieczeństwa lub zagrożenia życia pochodzące z różnych źródeł. Obejmują one informacje zwrotne płynące z wnętrza ciała, sygnały z otoczenia zewnętrznego oraz relacji międzyludzkich. Neurocepcja szybko zmienia nasze stany autonomiczne, aby wspierać adaptacyjne strategie reagowania, które sprzyjają naszemu zdrowiu, dobrostanowi i relacjom społecznym albo chronią nasze bezpieczeństwo, zasoby i są ukierunkowane na przetrwanie.

Kiedy czujemy się bezpiecznie, nasza neurocepcja w naturalny sposób skłania się ku rozpoznawaniu bezpieczeństwa i więzi, co sprzyja poczuciu zaufania oraz dostępności do kontaktu, zarówno w nas samych, jak i u innych. Kiedy natomiast czujemy się niebezpiecznie, neurocepcja koncentruje się na ochronie przed potencjalnymi zagrożeniami, przez co stajemy się bardziej wrażliwi na dźwięki, światło, ruch i dotyk.

Chociaż nie zawsze świadomie zauważamy wszystkie sygnały uczestniczące w neurocepcji, możemy uświadamiać sobie jej skutki poprzez zmiany naszej wrażliwości oraz zmiany fizjologiczne, takie jak rytm serca, oddychanie, wydatkowanie energii metabolicznej, postawa ciała, ruchy i napięcie mięśni.

Emocje są dynamicznie kształtowane i dostosowywane

Emocje wyłaniają się z tych zmian fizjologicznych zapoczątkowanych przez odruch neuronalny i pełnią funkcję konstruktów psychologicznych, które pomagają nam interpretować stany naszego ciała w różnych kontekstach, relacjach i sytuacjach.

Włókna czuciowe nerwu błędnego przekazują do pnia mózgu, a dokładniej do jądra pasma samotnego, informacje o stanie naszych narządów wewnętrznych oraz sposobie rozdzielania zasobów metabolicznych. Następnie mózg łączy te wewnętrzne dane z informacjami sensorycznymi pochodzącymi z otoczenia i porównuje to połączenie sygnałów wewnętrznych i zewnętrznych z wcześniejszymi doświadczeniami. Proces ten, przebiegający poza świadomą kontrolą, pozwala nam nadawać znaczenie zmianom fizjologicznym, a ostatecznie kształtuje to, czego doświadczamy jako emocji.

Emocje nie są stałymi, wrodzonymi reakcjami. Powstają dynamicznie w wyniku zachodzącej w czasie rzeczywistym integracji mózgu, ciała i układu nerwowego. Mózg nieustannie przewiduje i aktualizuje nasze stany emocjonalne na podstawie sygnałów interoceptywnych, czyli doznań wewnętrznych, sygnałów eksteroceptywnych, czyli informacji sensorycznych płynących z otoczenia, oraz wcześniejszych doświadczeń. Ten proces przewidywania umożliwia adaptacyjne reagowanie na bodźce zewnętrzne, sygnały płynące od innych osób oraz potrzeby wewnętrzne. Kieruje naszymi działaniami, reakcjami i interakcjami w sposób, który może wspierać zarówno przetrwanie, jak i zaangażowanie społeczne.

W istocie emocje nie są jedynie reakcjami na otoczenie. Są wyłaniającymi się interpretacjami stanów naszego ciała w określonych kontekstach. Powstają w wyniku złożonego współdziałania autonomicznego układu nerwowego, neurocepcji, procesów interpretacyjnych zachodzących w mózgu oraz świata zewnętrznego, wewnętrznego i relacyjnego.

Dlaczego ma to znaczenie

Rozumienie emocji jako konstruowanych doświadczeń daje nam cenny wgląd w dynamiczną relację między naszą fizjologią, neuronalnym wykrywaniem bezpieczeństwa i ryzyka a naszymi myślami, wzorcami, zachowaniami i motywacjami.

Zamiast pozwalać, by emocje przejmowały nad nami kontrolę, możemy postrzegać je jako informacje o tym, czy czujemy się bezpiecznie, niebezpiecznie czy też jesteśmy przytłoczeni. Taka perspektywa pozwala nam doświadczać odczuć płynących z ciała bez przypisywania im nadmiernego znaczenia oraz ufać, że nasze emocje nie są stałe, lecz zmieniają się wraz ze zmianami naszych rytmów autonomicznych.

Możemy przeżywać emocjonalną jazdę kolejką górską bez lęku, że spadniemy, rozpędzimy się za bardzo albo utkniemy. Daje nam to poczucie ciekawości, wolności i otwartości na poznawanie szerokiego zakresu emocji oraz leżących u ich podłoża stanów fizjologicznych, które składają się na nasze ludzkie doświadczenie.

Możemy rozpoznawać wzorce emocjonalne, które osłabiają naszą motywację do nawiązywania kontaktu z innymi lub do uczestniczenia w życiu w ogóle. W takiej sytuacji możemy skierować uwagę na rozpoznawanie sygnałów w naszym otoczeniu, u osób znajdujących się wokół nas lub w rytmach naszego ciała, które nasza neurocepcja odbiera jako bezpieczne, uspokajające, godne zaufania i wiarygodne.

Inteligencja emocjonalna

Nauka o emocjach pomaga nam zrozumieć cykliczny charakter naszych stanów autonomicznych, sposób, w jaki układ nerwowy wykrywa bezpieczeństwo i ryzyko, zachodzące zmiany fizjologiczne oraz emocje wyłaniające się z tych instynktownych procesów. Z kolei sztuka emocji polega na rozpoznawaniu, kiedy w pełni doświadczać naszych odczuć i emocji, kiedy pozwolić, aby nas prowadziły, a kiedy łagodnie dostosować i ponownie zestroić nasze reakcje autonomiczne.

Inteligencję emocjonalną można zdefiniować na nowo jako:

• Ucieleśnione rozumienie zmian fizjologicznych leżących u podłoża naszych reakcji emocjonalnych oraz głęboki kontakt z tymi zmianami.
• Elastyczność autonomiczną, która pozwala nam podążać za falami emocji z ciekawością, kreatywnością i otwartością na zabawę, gdy pojawiają się one w naturalny sposób.

Źródła:

Jeśli interesuje Cię ten temat, to w Instytucie Poliwagalnym znajdziesz:

Więcej o koncepcji Play Zone:
Metodologia PlayZone

Praktyczny Webinar:
Polyvagal Lab: THE PLAYZONE – Neurofizjologia Najwyższej Efektywności

Kurs On-Demand:
THE PLAYZONE – Neurofizjologia Najwyższej Efektywności

Kurs z Certyfikatem:
Certyfikat „Play Zone Pro” – praktyczne zastosowanie Teorii Poliwagalnej dla coachów, trenerów, liderów, trenerów mentalnych