Odkryj sztukę i naukę naszych emocji

Inteligencja emocjonalna z perspektywy poliwagalnej.

Psychology Today, 20 lutego 2025 r. Michael R. Allison

Nasze doświadczanie i wyrażanie emocji wynika ze zmian w naszym stanie fizjologicznym, często odczuwanych jako doznania w naszym ciele. Możemy zauważać zmiany w tętnie, wzorcach oddychania, wydajności metabolicznej, procesach trawiennych, temperaturze ciała lub napięciu mięśni, ale nie zawsze tak jest.

Te zmiany w organizmie zachodzą w wyniku dynamicznych zmian w naszym autonomicznym układzie nerwowym (AUN), który jest odpowiedzialny za utrzymanie homeostazy i zarządzanie naszymi reakcjami na warunki wewnętrzne, zewnętrzne i relacyjne. Pień mózgu odgrywa kluczową rolę w kierowaniu tymi autonomicznymi dostosowaniami, regulując alokację zasobów fizjologicznych w oparciu o neurocepcję.

Odruch neuronalny

Neurocepcja nie jest konkretną strukturą ani mechanizmem w mózgu. Jest to raczej konstrukt zdefiniowany przez Teorię Poliwagalną (PVT) w celu opisania złożonych procesów neuronalnych obejmujących sprzężenie zwrotne między mózgiem, ciałem i układem nerwowym, które nie obejmują percepcji, świadomej oceny przyczynowości ani intencjonalności.

Zgodnie z PVT skrypty neuronalne znajdują się w obszarze pnia mózgu i regulują podstawowe mechanizmy przetrwania. U ludzi i innych społecznych ssaków skrypty te są uruchamiane przez wyższe struktury mózgowe, które przetwarzają informacje poza świadomością.

Pod względem funkcjonalnym neurocepcja jest ciągłym, cyklicznym, dwuetapowym procesem, który wykrywa sygnały bezpieczeństwa i ryzyka oraz dostosowuje stany autonomiczne w oparciu o interpretację tych sygnałów, co następnie wpływa na kolejny etap wykrywania. Proces ten przebiega głównie poza świadomością i kontrolą.

Neurocepcja działa szybko i odruchowo, identyfikując sygnały bezpieczeństwa, niebezpieczeństwa lub zagrożenia życia z różnych źródeł, w tym z wewnętrznych informacji zwrotnych od ciała, środowiska zewnętrznego i relacji międzyludzkich. Szybko zmienia nasze stany autonomiczne, aby wspierać strategie adaptacyjne, które optymalizują nasze zdrowie, samopoczucie i relacje społeczne lub chronią nasze bezpieczeństwo, zasoby i przetrwanie.

Kiedy czujemy się bezpieczni, nasza neurocepcja w naturalny sposób skłania się ku rozpoznawaniu bezpieczeństwa i więzi, co sprzyja poczuciu zaufania i dostępności w nas samych i wśród innych. Natomiast kiedy czujemy się niebezpiecznie, nasza neurocepcja koncentruje się na ochronie nas przed potencjalnymi zagrożeniami, czyniąc nas bardziej wrażliwymi na dźwięki, światła, ruchy i dotyk.

Chociaż możemy nie być świadomi wszystkich sygnałów związanych z neurocepcją, możemy dostrzec jej skutki poprzez zmiany w naszej wrażliwości i zmiany fizjologiczne, takie jak tętno, oddech, wydajność metaboliczna, postawa ciała, ruchy i napięcie mięśni.

Emocje są dynamicznie kształtowane i dostosowywane

Emocje powstają w wyniku tych zmian fizjologicznych wywołanych przez odruch neuronalny i służą jako konstrukcje psychologiczne, które pomagają nam interpretować stan naszego ciała w różnych kontekstach, relacjach i sytuacjach.

Gałęzie czuciowe nerwu błędnego przekazują do pnia mózgu (tj. jądra pasma samotnego, ang. nucleus tractus solitarii) informacje dotyczące stanu naszych narządów wewnętrznych i alokacji zasobów metabolicznych. Następnie mózg łączy te dane wewnętrzne z bodźcami czuciowymi pochodzącymi ze środowiska, porównując tę mieszankę sygnałów wewnętrznych i zewnętrznych z przeszłymi doświadczeniami. Proces ten, zachodzący poza świadomą kontrolą, pozwala nam wyciągać wnioski ze zmian fizjologicznych, ostatecznie kształtując to, co doświadczamy jako emocje.

Emocje nie są stałymi, wrodzonymi reakcjami, lecz są generowane dynamicznie poprzez integrację mózgu, ciała i układu nerwowego w czasie rzeczywistym. Mózg nieustannie przewiduje i aktualizuje nasze stany emocjonalne w oparciu o sygnały interoceptywne (wewnętrzne odczucia), sygnały eksterceptywne (bodźce sensoryczne z otoczenia) oraz przeszłe doświadczenia. Ten proces przewidywania pozwala na adaptacyjne reakcje na bodźce zewnętrzne, sygnały od innych osób oraz potrzeby wewnętrzne, kierując naszymi działaniami, reakcjami i interakcjami w sposób, który może wspierać zarówno przetrwanie, jak i zaangażowanie społeczne.

W istocie emocje nie są jedynie reakcjami na otoczenie; są one wynikającą interpretacją naszych stanów fizycznych w określonych kontekstach. Powstają one w wyniku złożonej interakcji między autonomicznym układem nerwowym, neurocepcją, procesami interpretacyjnymi mózgu oraz światem zewnętrznym, wewnętrznym i relacyjnym.

Dlaczego ma to znaczenie

Rozumiejąc emocje jako skonstruowane doświadczenia, zyskujemy cenny wgląd w dynamiczną relację między naszą fizjologią, neuronalnym wykrywaniem bezpieczeństwa i ryzyka oraz naszymi myślami, wzorcami, zachowaniami i motywacjam

Zamiast dać się ponieść emocjom, możemy postrzegać je jako informacje o tym, jak bezpieczni, niebezpieczni lub przytłoczeni się czujemy. Ta perspektywa pozwala nam doświadczać naszych odczuć fizycznych bez nadawania im nadmiernego znaczenia i ufać, że nasze emocje nie są stałe, ale zmieniają się wraz ze zmianami naszych rytmów autonomicznych.

Możemy jeździć na rollercoasterze emocji bez obawy, że spadniemy, pojedziemy zbyt szybko lub utkniemy. Daje nam to poczucie ciekawości, wolności i otwartości na odkrywanie szerokiego zakresu emocji i leżących u ich podstaw stanów fizjologicznych, które składają się na nasze ludzkie doświadczenie

Możemy rozpoznać wzorce emocji, które osłabiają naszą motywację do nawiązywania kontaktów z innymi lub ogólnego uczestnictwa w życiu. W takim przypadku możemy skierować naszą uwagę na identyfikowanie sygnałów w naszym otoczeniu, wśród ludzi wokół nas lub rytmów w naszych ciałach, które nasza neurocepcja uznaje za bezpieczne, uspokajające, godne zaufania i niezawodne.

Inteligencja emocjonalna

Nauka o emocjach pomaga nam zrozumieć cykliczny charakter naszych stanów autonomicznych, sposób, w jaki nasz układ nerwowy wykrywa bezpieczeństwo i ryzyko, zachodzące zmiany fizjologiczne oraz emocje wynikające z tych instynktownych procesów. Z drugiej strony sztuka emocji polega na rozpoznawaniu, kiedy należy w pełni doświadczać naszych uczuć i emocji, kiedy pozwolić im nami kierować, a kiedy delikatnie dostosować i wyrównać nasze reakcje autonomiczne.
Inteligencję emocjonalną można zdefiniować jako posiadanie:

Ucieleśnionego zrozumienia i głębokiego związku z fizjologicznymi zmianami, które leżą
u podstaw naszych reakcji emocjonalnych..
Autonomiczną zwinność pozwalającą surfować po falach emocjonalnych z ciekawością,
kreatywnością i radością, gdy pojawiają się one w naturalny sposób.

Jeśli interesuje Cię ten temat, to w Instytucie Poliwagalnym znajdziesz:

Praktyczny Webinar:
Polyvagal Lab: THE PLAYZONE – Neurofizjologia Najwyższej Efektywności

Kurs On-Demand:
THE PLAYZONE – Neurofizjologia Najwyższej Efektywności

Kurs z Certyfikatem:
Certyfikat „Play Zone Pro” – praktyczne zastosowanie Teorii Poliwagalnej dla coachów, trenerów, liderów, trenerów mentalnych