W ostatnich tygodniach wiele osób zwróciło się do mnie z pytaniami w związku z publikacją oraz internetowym nagłośnieniem artykułu Grossman i in. (2026) krytykującego Teorię Poliwagalną. Doceniam Państwa uważne zaangażowanie oraz dążenie do naukowej jasności.

Jako twórca tej teorii jasno wskazałem, które twierdzenia przypisywane w krytyce Teorii Poliwagalnej są nieprawidłowe, oraz przedstawiłem w recenzowanej literaturze naukowej dokumentację określającą, co teoria stwierdza — a czego nie stwierdza. Gdy taka dokumentacja jest dostępna, charakter dyskusji ulega zmianie. Kwestia nie dotyczy już preferencji interpretacyjnych, lecz dokładności reprezentacji.

Istotne jest również rozróżnienie ról. Moją odpowiedzialnością jako naukowca jest precyzyjne formułowanie teorii, określanie jej warunków brzegowych oraz odpowiadanie na krytykę w literaturze naukowej. Teoria Poliwagalna nie wymaga ochrony przed krytyką; wymaga zdyscyplinowanej oceny.

Polyvagal Institute, jako organizacja skierowana do szerokiej publiczności, ponosi również powiązaną odpowiedzialność: zapewniania dostępu do rzetelnych przedstawień Teorii Poliwagalnej oraz dbania o to, aby materiały edukacyjne odzwierciedlały jej udokumentowane podstawy. Choć praca ta jest realizowana przez wielu współpracowników, odpowiedzialność organizacyjna za standardy edukacyjne i komunikację publiczną PVI spoczywa na jego organach zarządzających oraz kierownictwie wykonawczym — na czele z George’em Thompsonem, MD, przewodniczącym rady, oraz Randallem Redfieldem, dyrektorem wykonawczym.

Dla członków tej społeczności nie ma potrzeby bronienia Teorii Poliwagalnej poprzez wdawanie się w spór. Zasadnicza odpowiedź na krytykę jest prosta: poprosić krytyka o dokładne wskazanie, gdzie w literaturze pierwotnej teoria formułuje twierdzenie, które jest jej przypisywane. Gdy dyskusja powraca do udokumentowanych tez, jasność zastępuje zamieszanie, a dialog naukowy może przebiegać w sposób produktywny.

Teoria Poliwagalna nie domaga się wiary. Zaprasza do zdyscyplinowanego dociekania, uważnej lektury oraz ciągłej oceny empirycznej. Nadal rozwija się poprzez doprecyzowanie, testowanie i odpowiedzialne zastosowanie. Pozostaję zaangażowany w ten proces oraz we wspieranie tej społeczności w utrzymywaniu zarówno rzetelności naukowej, jak i wzajemnego szacunku w miarę rozwoju tych dyskusji.

Krytyka naukowa jest niezbędna dla postępu. Z zadowoleniem przyjmuję publikację artykułu Grossman i in. (2026), ponieważ gromadzi on — w ramach jednego forum naukowego — to, co można zasadnie opisać jako utrwaloną linię krytyki — krytyki Grossmana — która pojawiała się w różnych formach przez niemal dwie dekady: w komentarzach konferencyjnych, interpretacjach wtórnych, wcześniejszych publikacjach oraz — w ostatnim czasie — w szerokim nagłośnieniu na nieweryfikowanych platformach mediów społecznościowych.

Zebranie tych perspektyw w jednej, recenzowanej publikacji stwarza właściwą okazję do systematycznej i przejrzystej odpowiedzi naukowej.

Moja odpowiedź polemiczna, opublikowana w Clinical Neuropsychiatry równocześnie z artykułem Grossman i in. (2026) w tym samym numerze, została celowo skonstruowana tak, aby czytelnicy mogli bezpośrednio ocenić względne zalety krytyki i odpowiedzi w ramach wspólnego kontekstu naukowego. Odpowiedź ta analizuje, czy krytyka odnosi się do Teorii Poliwagalnej w sposób, w jaki została ona sformułowana w recenzowanej literaturze naukowej, oraz czy spełnia standardy epistemiczne wymagane do naukowego obalenia. Analiza pokazuje, że główne zarzuty nie są skierowane przeciwko teorii w jej pierwotnie sformułowanej postaci, lecz przeciwko jej zrekonstruowanej wersji. W obszarach metodologicznym, neurofizjologicznym, ewolucyjnym, rozwojowym i translacyjnym odpowiedź ta wskazuje, w jaki sposób nieporozumienia pojęciowe — w tym traktowanie opisu anatomicznego i organizacji funkcjonalnej jako równoważnych oraz redukowanie teorii do kwestii preferencji pomiarowych — prowadzą do wniosków, które nie odnoszą się rozstrzygająco do twierdzeń formułowanych przez teorię.

Pełny tekst odpowiedzi polemicznej, opublikowany w Clinical Neuropsychiatry, jest dostępny tutaj:
https://www.clinicalneuropsychiatry.org/download/when-a-critique-becomes-untenable-a-scholarly-response-to-grossman-et-al-s-evaluation-of-polyvagal-theory/

(przyp. Polskiego Instytutu Poliwagalnego: polskie tłumaczenie tej odpowiedzi jest obecnie przygotowywane i wkrótce będzie dostępne na stronie Instytutu Poliwagalnego w zakładce „Dyskusja”).

Odpowiedź zawiera również aneks dokumentujący historyczną ciągłość tych krytyk oraz wskazujący konkretne przypadki, w których wcześniej wyjaśniałem lub korygowałem przypisywane twierdzenia w publikacjach recenzowanych. Korekty te zostały wprowadzone do literatury naukowej. Nie zostały jednak później uznane ani uwzględnione w kolejnych krytykach. W rezultacie artykuł z 2026 roku powtarza przypisania, które zostały już wcześniej omówione w literaturze. Obecna krytyka opiera się więc częściowo na twierdzeniach, które wcześniej zostały wskazane i udokumentowane jako nieprawidłowe przedstawienia Teorii Poliwagalnej, jednak w późniejszych krytykach nie odniesiono się do tych wyjaśnień ani ich nie skorygowano.

Udokumentowanie tej historii ma charakter metodologiczny, a nie retoryczny. Dyskurs naukowy zakłada wzajemność: gdy publikowane są wyjaśnienia lub korekty, późniejsza krytyka odnosi się bezpośrednio do tych wyjaśnień. Gdy tak się nie dzieje, dyskusja przesuwa się z nierozstrzygniętej niezgody empirycznej ku pytaniu o to, czy teoria jest przedstawiana w sposób rzetelny. W tym momencie dyskusja może oddalać się od udokumentowanych twierdzeń i zmierzać w stronę kwestii przekonań, a nie oceny naukowej.

Dla czytelników, którzy chcą zapoznać się ze szczegółową dokumentacją nieprawidłowych przedstawień związanych z krytykami z linii Grossmana, uporządkowana analiza jest dostępna w Polyvagal Institute pod adresem:
https://www.polyvagalinstitute.org/criticaldiscussionofpolyvagaltheory

Materiał ten zawiera oparte na konkretnych cytowaniach wyjaśnienia dotyczące twierdzeń przypisywanych Teorii Poliwagalnej w odniesieniu do literatury pierwotnej.

(przyp. Polskiego Instytutu Poliwagalnego: polskie tłumaczenie tej analizy jest dostępne na stronie Instytutu Poliwagalnego: https://instytutpoliwagalny.pl/krytyka-teorii-poliwagalnej-kompleksowa-analiza)

Nauka toleruje nieporozumienia; ich wyjaśnianie poszerza wiedzę. Gdy Grossman i Taylor (2007) opublikowali swoją krytykę, odpowiedziałem bezpośrednio w tym specjalnym numerze, stwierdzając, że „kilka stwierdzeń … nie stanowi dokładnego przedstawienia Teorii Poliwagalnej”. Dwa przykłady ilustrują tę kwestię. Po pierwsze, ich krytyka przedstawiała model filogenetyczny opisany w artykule z 1995 roku w sposób niezgodny z jego pierwotnym sformułowaniem. Po drugie, Teoria Poliwagalna została scharakteryzowana jako ograniczająca sprzężenie krążeniowo-oddechowe do ssaków. Jak wyjaśniłem w swoim komentarzu, teoria nie formułuje takiego twierdzenia; określa raczej, że arytmia zatokowa oddechowa (RSA), definiowana w ramach tej teorii, odzwierciedla unikalny dla ssaków szlak obejmujący zmielinizowane włókna nerwu błędnego pochodzące z jądra dwuznacznego. Nie wyklucza to innych form interakcji krążeniowo-oddechowych pośredniczonych przez odmienne szlaki błędne u kręgowców innych niż ssaki. Wyjaśnienia te zostały jednoznacznie wprowadzone do recenzowanej literatury naukowej.

Artykuł kanoniczny określający podstawową architekturę Teorii Poliwagalnej został właśnie ukończony i zostanie opublikowany w ciągu najbliższych kilku miesięcy. Artykuł ten konsoliduje fundamentalne twierdzenia teorii, jednoznacznie określa jej poziom analizy jako systemowy model regulacji stanu autonomicznego specyficzny dla określonych szlaków, rozróżnia opis anatomiczny od organizacji funkcjonalnej oraz formułuje warunki brzegowe i kryteria falsyfikowalności. Jego celem jest zapewnienie, aby przyszłe oceny odnosiły się do teorii na poziomie, na którym została ona sformułowana.

Dziękuję za Państwa pracę naukową, zaangażowanie kliniczne oraz nieustające dążenie do precyzji i rzetelności w badaniu regulacji autonomicznej.

Z wyrazami szacunku,
Stephen W. Porges, PhD

Wybitny naukowiec uniwersytecki
Dyrektor założyciel, Traumatic Stress Research Consortium
Kinsey Institute, Indiana University Bloomington

Profesor afiliowany psychiatrii
University of North Carolina at Chapel Hill

Profesor honorowy, Department of Psychiatry
University of Florida College of Medicine w Jacksonville

Profesor emerytowany rozwoju człowieka
University of Maryland, College Park

Profesor emerytowany psychiatrii
University of Illinois College of Medicine, Chicago

 

5 marca 2026 r.