Trauma to rana psychiczna: wynikająca z bardzo stresującego, przerażającego lub wstrząsającego doświadczenia, które przekracza nasze aktualne zdolności do zintegrowania go na poziomie emocjonalnym. Może to być zdarzenie jednorazowe (wypadek, napaść, katastrofa…) lub doświadczenia powtarzalne i chroniczne (zaniedbanie, przemoc, nadużycia, przedłużające się poczucie braku bezpieczeństwa…).

To, co tworzy traumę, to nie tylko „to, co się stało”, czyli samo zdarzenie traumatyczne, ale skutki, jakie wywołuje ono u danej osoby: na poziomie układu nerwowego można zaobserwować rozregulowanie (nadmierna czujność, zamrożenie, odrętwienie, dysocjacja…), tak jakby ciało pozostawało w „trybie przetrwania”. Dlatego też poczucie bezpieczeństwa, obraz samego siebie, zdolność do regulowania emocji i bycia w relacji z innymi mogą również zostać zaburzone w wyniku traumy. Należy zauważyć, że ta sama sytuacja nie traumatyzuje każdego w podobny sposób: kontekst, dostępne zasoby i otrzymane wsparcie istotnie zmieniają jej wpływ.

Trauma złożona odnosi się do formy powtarzającej się, przedłużonej lub skumulowanej ekspozycji na traumatyczne doświadczenie, często przeżywanej w kontekstach, w których osoba czuje się uwięziona, bezsilna lub pozbawiona ochrony. Jest ona często związana z traumami relacyjnymi (na przykład: zaniedbaniem, przemocą psychologiczną lub fizyczną, nadużyciami seksualnymi, zastraszaniem, chroniczną niestabilnością, brakiem bezpieczeństwa w rodzinie) i często występuje w dzieciństwie lub okresie dojrzewania (choć może rozwinąć się również w wieku dorosłym).

To, co charakteryzuje traumę złożoną, to nie tylko dotkliwość zdarzeń, ale ich czas trwania i wpływ na rozwój: oddziałuje ona na poczucie bezpieczeństwa, zaufanie, przywiązanie, obraz samego siebie oraz zdolność do samoregulacji. Gdy doświadczenia te powtarzają się bez wystarczającego wsparcia, mogą pozostawić trwały ślad w układzie nerwowym, sposobie zarządzania emocjami oraz w relacjach.

ACEs (Adverse Childhood Experiences, czyli doświadczenia niepożądane w dzieciństwie) określają zbiór stresujących lub traumatycznych zdarzeń i warunków, przeżywanych w dzieciństwie, które mogą mieć trwały wpływ na zdrowie i rozwój:

Formy maltretowania (nadużycia werbalne/emocjonalne, fizyczne, seksualne); Zaniedbanie (brak poczucia bycia kochanym, brak opieki, brak bezpieczeństwa materialnego: jedzenia, czystych ubrań itp.); Dysfunkcje rodzinne: rodzic z zaburzeniami psychicznymi, uzależnienie, przemoc domowa, separacja/rozwód, porzucenie, przebywanie rodzica w zakładzie karnym…

ACEs stały się istotnym punktem odniesienia dzięki słynnemu „Badaniu ACE” (ACE Study), rozpoczętemu w 1995 roku w Kalifornii, opartemu na ogromnej kohorcie dorosłych (ponad 15 000 osób). Badanie to wykazało silny związek między liczbą ACEs a ryzykiem wystąpienia w późniejszym życiu: Problemów ze zdrowiem psychicznym, Ryzykownych zachowań zdrowotnych, Poważnych chorób fizycznych, Wcześniejszej śmiertelności.

Im wyższy wynik ACE, tym bardziej rośnie ryzyko. Niepożądane doświadczenia w dzieciństwie są częste, również w populacjach relatywnie uprzywilejowanych, co przyczyniło się do uczynienia z ACEs centralnego punktu odniesienia dla zrozumienia związku między dzieciństwem, przewlekłym stresem, traumą a ogólnym stanem zdrowia. Obecnie o ACEs mówi się w sposób rozszerzony (ubóstwo, rasizm, przemoc społeczna, brak bezpieczeństwa…), ponieważ kontekst społeczny również może narażać dziecko na przewlekły stres. Jednak ACEs nie wyjaśniają wszystkiego i nie przewidują indywidualnego losu. Czynniki chroniące (wsparcie, bezpieczne przywiązanie, bezpieczeństwo, społeczność, dostęp do opieki, zasoby) mogą silnie modyfikować ich wpływ.

PTSD (zespół stresu pourazowego) to zaburzenie, które może wystąpić po przeżyciu zdarzenia traumatycznego lub po byciu jego świadkiem. Charakteryzuje się ono zazwyczaj czterema głównymi grupami objawów: intruzjami, unikaniem, zmianami w myślach i nastroju oraz nadmiernym pobudzeniem. O PTSD mówimy wtedy, gdy objawy te utrzymują się w czasie i powodują znaczne cierpienie lub trudności w codziennym funkcjonowaniu.

C-PTSD (złożony zespół stresu pourazowego) obejmuje objawy PTSD, ale najczęściej występuje po traumach powtarzających się lub długotrwałych, zwłaszcza gdy mają one charakter relacyjny i/lub gdy ucieczka od nich była niemożliwa (przemoc domowa, powtarzające się nadużycia, poważne zaniedbanie, wyzysk, uwięzienie, tortury, wojna…). Oprócz klasycznych objawów PTSD, C-PTSD wiąże się z bardziej utrwalonymi trudnościami (regulacja emocjonalna, obraz samego siebie, relacje). Czynniki chroniące (wsparcie, bezpieczne przywiązanie, bezpieczeństwo, społeczność, dostęp do opieki, zasoby) mogą silnie modyfikować ich wpływ.

O traumie systemowej (lub strukturalnej) mówimy wtedy, gdy cierpienie i brak bezpieczeństwa są generowane lub podtrzymywane przez systemy społeczne (prawa, politykę, normy, organizacje), które tworzą lub utrwalają nierówności, marginalizację, wyzysk i ucisk. Ten rodzaj traumy jest często przewlekły i kumulatywny: może wynikać na przykład z powtarzającej się ekspozycji na dyskryminację, niepewność bytową, brak bezpieczeństwa, wykluczenie lub przemoc, co wpływa na zdrowie psychiczne i ciało.

Trauma instytucjonalna odnosi się konkretnie do urazów związanych z instytucjami (szkoła, szpital, wymiar sprawiedliwości, ochrona dzieci, policja, uniwersytet, firma itp.), gdy stają się one źródłem zagrożenia, upokorzenia, braku ochrony lub retraumatyzacji.

Trauma zbiorowa określa psychologiczny i społeczny wpływ zdarzenia traumatycznego na grupę, społeczność lub całe społeczeństwo. Nie jest to tylko suma indywidualnych cierpień: to także naruszenie więzi, wspólnych punktów odniesienia i poczucia przynależności.

Trauma historyczna (często łączona z koncepcją traumy międzypokoleniowej) odnosi się do skumulowanego urazu emocjonalnego i psychicznego, doświadczanego przez grupę narażoną na masowe traumy (kolonizacja, niewolnictwo, ludobójstwa, przymusowe przesiedlenia, apartheid, przemoc polityczna, wojny…) i której skutki mogą być przekazywane z pokolenia na pokolenie. Nie dotyczy ona wyłącznie przeszłości: utrzymuje się również dlatego, że niektóre społeczności nadal doświadczają form ucisku, niepewności bytowej lub dyskryminacji, co może reaktywować uraz i hamować proces zdrowienia.

Przywiązanie to termin kliniczny określający trwałą psychologiczną i emocjonalną więź między dwojgiem ludzi. W teorii przywiązania Bowlby’ego odnosi się ono przede wszystkim do więzi budowanej między niemowlęciem a jego opiekunem (figurą przywiązania): więzi, w której dziecko szuka bliskości i czuje się bezpieczniej w obecności tej osoby.Przywiązanie nie jest miłością w sensie romantycznym: jest to system przetrwania i regulacji. Gdy dziecko czuje się w trudnej sytuacji, zwraca się do figury przywiązania, aby zostać uspokojonym, ukojonym i ochronionym. Z czasem te powtarzające się doświadczenia tworzą wewnętrzną bazę: „Czy mogę liczyć na drugiego człowieka? Czy jestem ważny? Czy świat jest dla mnie wystarczająco bezpiecznym miejscem?”. Zazwyczaj opisuje się cztery główne style przywiązania: Bezpieczny (zaufanie, dopasowanie emocjonalne, bardziej bezpośrednia komunikacja), Lękowy (strach przed utratą więzi, nadmierna aktywacja), Unikający (wycofanie, obronna autonomia, minimalizowanie potrzeb), Zdezorganizowany (mieszanka dążenia do bliskości i lęku, często związany z nieprzewidywalnym lub przerażającym otoczeniem). Styl przywiązania nie jest wyrokiem na całe życie: nasze więzi mogą ewoluować, możliwe jest naprawienie ran przywiązaniowych, a nawet posiadanie różnych stylów w zależności od relacji i okresów w naszym życiu.

IFS (Internal Family Systems / System Wewnętrznej Rodziny) to podejście terapeutyczne opracowane przez dr. Richarda Schwartza w latach 90. Opiera się ono na prostej idei: nasz świat wewnętrzny składa się z różnych części (podosobowości, aspektów nas samych) oraz z Self („Ja” centralnego), które jest zdolne do zapewnienia spójności i ukojenia.

W ramach IFS przyjmuje się, że umysł jest naturalnie złożony, a ta wielorakość jest zdrowa. Podobnie jak w rodzinie, niektóre części mogą zostać zmuszone do przyjęcia ekstremalnych ról (kontrolowania, unikania, znieczulania, poświęcania się…), aby chronić system, zwłaszcza po doświadczeniu zranień lub traum. IFS nie dąży do wyeliminowania tych części, ale do ich zrozumienia i przywrócenia z nimi właściwej relacji.

Sercem pracy jest dostęp do Self – nienaruszonego stanu wewnętrznego, zdolnego do obecności i przywództwa. Rozpoznajemy to Self po jego 8 cechach (tzw. „8 C”): spokój (calm), jasność (clarity), ciekawość (curiosity), współczucie (compassion), odwaga (courage), kreatywność (creativity), pewność (confidence) i połączenie (connection). Z poziomu tego przywództwa (Self-leadership) możemy wejść w relację z częściami, pomóc im uwolnić się od ich ciężarów, aby przywrócić harmonię w systemie wewnętrznym, co wspiera również jakość relacji z innymi.

IFS jest podejściem niepatologizującym, stosowanym w kontekście klinicznym, a także jako ramy rozumienia w rozwoju osobistym, poradnictwie, edukacji, mediacji czy coachingu. Postawę w IFS wspiera zasada „5 P”: obecność, perspektywa, cierpliwość, poczucie zabawy, wytrwałość (Presence, Perspective, Patience, Playfulness, Persistence).